Journal of Studies in Applied Language

fa رویکرد زایایی و محدودیت‌های آن در فرایندهای واژه‌سازی در واژگان و اصطلاحات قرآنی Generativity Approach and Limitations in Word Formation Processes within Quranic Vocabulary and Terminology [In Persian] زبان شناسی اجتماعی Sociolinguistics پژوهشي Research <div dir="rtl" style="text-align: justify;">اصطلاح «زایایی»برای اولین بار توسط دنیس (1838) مورد استفاده قرار گرفت. او زایایی را معادل«زنده بودن» به‌کار برد. یسپرسن (1942)، دارمستتر ، گریم  و دیگران نیز زایایی را با همین مفهوم به کار برده‌اند. بر مبنای اصول و مفاهیم زایایی، تولید و تحول واژگان به صورت ساختهای هدفمند طی مراحل خاصی صورت می‌گیرد. موضوع زایایی، مسئله همه یا هیچ نیست، بلکه فرایندی است با دو مشخصه اصلی: درجه پذیری و تحول در طول زمان که در اجرای فرایندهای آن گاهی محدودیتهای خاصی روی می‌دهد و از تولید واژگان جدید جلوگیری می‌نماید. در این پژوهش، فرایندهای واژه سازی در ساخت واژگان و اصطلاحات قرآنی بر مبنای اصول زبانشناسی و در چارچوب نظریات زایایی مورد مطالعه و دقت نظر قرار گرفت. در رویکرد زایایی در رابطه با سطوح مختلف فرایندهای واژه سازی، قواعد، محدودیت‌ها و موانعی حاکم است. از دسته محدودیتهای حاکم بر زبانها در تولید یا بروزرسانی واژگان یک زبان، میتوان به محدودیتهای «معنایی، آوایی، صرفی، نحوی، زیبایی‌شناختی، دلایل تاریخی و عوامل برونزبانی» اشاره کرد. محدودیت های معنایی به سبب وجود بار معنایی منفی، مانع استعمال واژه می گردد وگاهی وجود یک وام واژه مانع از تولید واژه جدیدی با همان معنا یا کاربرد شود و از دیگر موارد می توان توسیع معنایی در مفاهیم واژگانی را عنوان کرد. محدودیتهای آوایی و فرایندهای آن در حوزه تجوید، اعلال و بلاغت در زبان قرآن به وفور یافت می شود. بر اساس روابط همنشینی واجی و مشخصه های همگونی، و رعایت این فرایند آوایی، حس زیبایی‌شناختی و شبکه مفهومی خاص در کلام متبادر می‌گردد. ساخت صرفی پایه حداقل به سه روش برای وندافزایی محدودیت ایجاد می‌کند؛ ممکن است پایه به طبقه صرفی خاصی متعلق باشد گاه وندافزایی منوط به این است که آیا پایه قبلاً مورد وندافزایی قرار گرفته است و سوم اینکه ساخت صرفی پایه، استحقاق وندافزایی دارد. بنا بر محدودیتهای نحوی، وندهای اشتقاقی فقط به پایه های معینی متصل میشوند. بعضی از تغییرات واژگانی دلایل تاریخی دارند؛ تغییر ساختارهای اجتماعی و فرهنگی که سبب تغییر و تحول در واژگان و یا سبب ایجاد محدودیت در آنها میگردند. یکی دیگر از مهمترین عواملی که در همه زبانها مانع واژه سازی می شود، وامگیری بسیار گسترده از زبان دیگر باشد. به سبب همین محدودیتها است که گاهی با یک سری مفاهیم و اصطلاحات خاصی در زبان قرآن روبرو شده که با آنچه میان قوم عرب آن دیار رایج بود، کم و بیش تفاوت دارد. همین امر سبب شده است تا واژه شناسان در پی جستجوی ریشه و یا تحولات حاکم بر آن واژگان برآیند. </div> <div style="text-align: justify;">"Generativity" was initially introduced by Denis (1838), who associated it with the concept of "being alive." Subsequent scholars such as Jespersen (1942), Darmesteter, Grimm, and others also linked Generativity to this notion. Drawing on the principles of Generativity, vocabulary production, and development occur within specific structures and stages. Generativity is depicted as a process characterized by gradability and gradual evolution, which at times introduces specific constraints that impede the creation of new vocabulary. This study delves into the word formation processes involved in shaping Quranic vocabulary and terminology, examining them through the lens of linguistic principles and generative theories. The generativity approach to various levels of word formation processes encompasses rules, constraints, and obstacles. Among the constraints that influence language in generating or updating vocabulary, factors such as "semantic, phonetic, morphological, syntactic, aesthetic, historical reasons, and extralinguistic factors" play a significant role. Semantic constraints, for instance, may restrict word usage due to negative semantic associations, the presence of loanwords can hinder the formation of new words with similar meanings, and semantic expansion in terms of conceptual meanings is also explored. Phonetic limitations and their processes are prevalent in the domains of recitation, vocalization, and eloquence within the language of the Quran. By observing these phonetic processes based on relationships and characteristics of uniformity, aesthetic sensations are evoked, creating a distinct conceptual framework in speech. Morphological constraints play a significant role in word formation, particularly in affix addition, manifesting in three primary ways: the base's affiliation with a specific morphological class, the dependency of affix addition on prior affixation of the base, and the suitability of the base morphology for affix addition. Morphological restrictions dictate that derivational affixes are exclusively applied to specific bases. Historical factors contribute to lexical changes, with shifts in social and cultural contexts influencing vocabulary evolution and imposing constraints. Extensive borrowing from other languages is a key obstacle to word formation in all languages. These constraints sometimes result in differences between specific concepts and terminologies in the Quranic language compared to those prevalent among the Arabic speakers of that era, prompting linguists to investigate the origins and developments underlying these words.</div> زبان شناسی اجتماعی, قرآن کریم, زایایی زبان, واژه سازی زبان, درجه‌پذیری زبانی, محدودیت‌های واژگانی Sociolinguistics, Holy Quran, Generativity of Language, Word Formation, Linguistic Gradability, Vocabulary Constraints 137 159 http://jsal.ierf.ir/browse.php?a_code=A-10-146-1&slc_lang=fa&sid=1 Abdollah Gholami عبدالله غلامی gholami@razi.ac.ir 1003194753284600603 0009000593145720 Yes Assistant Professor of Qur’an and Hadith, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی. کرمانشاه. ایران Yadollah Faizi Pirani یدالله فیضی پیرانی feizi.yadollah@gmail.com 1003194753284600604 0000000288788239 No MA Student of Qur’an and Hadith, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran دکترای زبان‌شناسی و دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قران و حدیث، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی کرمانشاه، ایران Jamal Farzandvahi جمال فرزندوحی farzandwahy@yahoo.com 1003194753284600605 0000000220470515 No Assistant Professor of Qur’an and Hadith, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه. ایران