Journal of Studies in Applied Language

fa استعاره مفهومی ساختاری در رساله های ادب کبیر و ادب صغیر؛ مطالعه موردی: واژه عقل Structural Conceptual Metaphor in Adab al‑Kabīr and Adab al‑Ṣaghīr: A Case Study of the Concept ʿAql [In Persian] پژوهش‌های زبانی Linguistic research پژوهشي Research <div dir="rtl" style="text-align: justify;">نظریهٔ استعارهٔ مفهومی، از بنیادین‌ترین دستاوردهای زبان‌شناسی شناختی به‌شمار می‌رود و بر این فرض استوار است که انسان مفاهیم انتزاعی را از رهگذر تجربه‌های زیسته و مفاهیم عینی و ملموس درک می‌کند. بر اساس دیدگاه لیکاف و جانسون (۱۹۸۰)، استعاره نه زینتی ادبی بلکه سازوکاری شناختی است که نظام اندیشه و فرایند ادراک انسان را سامان می‌بخشد و از طریق نگاشت میان حوزه‌های مبدأ و مقصد، شالودهٔ ساختار مفهومی را شکل می‌دهد. پژوهش حاضر با تکیه بر این چارچوب نظری و از رهیافت توصیفی ـ تحلیلی، بازنمایی مفهوم «عقل» را در دو رسالهٔ ادب کبیر و ادب صغیر ابن‌مقفع بررسی می‌کند. داده‌ها متشکل از گزیده‌های عربی این آثار است که پس از ترجمه و تحلیل، در الگوی سه‌گانهٔ استعاره‌های ساختاری، هستی‌شناختی و جهتی جای‌گذاری شد. تحلیل داده‌ها نشان داد ابن‌مقفع در بازنمایی مفهوم «عقل» عمدتاً از الگوی استعاره‌های ساختاری بهره گرفته و از طریق آن مفهومی ایجابی و کنش‌مدار از خرد ترسیم کرده است. استعاره‌هایی چون «عقل به‌مثابه سرمایه»، «عقل چراغ هدایت»، «عقل مهار زبان» و «عقل به‌مثابه سرشت» گویای آن است که در نظام فکری وی، عقل نیرویی ذاتی، هدایت‌گر و سامان‌دهندهٔ حیات اخلاقی انسان تلقی می‌شود. همچنین، بسامد بالای استعاره‌های ساختاری در مقایسه با سایر گونه‌ها، نشانگر گرایش نویسنده به تبیین نسبت عقل و فعل اخلاقی در قالبی تجربی و تعلیمی است. مسیر غالب نگاشت‌های مفهومی از ذهنی به ذهنی بوده و ابن‌مقفع با بهره‌گیری از تصویرهای محسوس، مفاهیمی مانند دانایی، بصیرت و خردورزی را به سطحی ملموس انتقال می‌دهد. در نتیجه، نظام استعاری او بازتابی از پیوند زبانی و فرهنگی است که در قرن دوم هجری میان خرد، اخلاق و ادب برقرار بوده است. مطالعهٔ استعاره‌های مفهومی در آثار ابن‌مقفع، علاوه بر شناخت ساختار ذهنی و نظام ارزشی او، می‌تواند روند تکوین گفتمان عقلانیت را در سنت نثر تعلیمی عربی نشان دهد. </div> <div style="text-align: justify;">The theory of conceptual metaphor stands among the foundational achievements of contemporary cognitive linguistics, positing that human beings comprehend abstract notions through embodied experience and concrete conceptual domains. Based on Lakoff and Johnson (1980), metaphor is not a literary ornament but a cognitive mechanism that organizes human thought and perception, constructing conceptual structure via mappings between source and target domains. Drawing on this theoretical framework and employing a descriptive‑analytical approach, the present study investigates the representation of the concept ʿAql in Ibn al‑Muqaffaʿ’s Adab al‑Kabīr and Adab al‑Ṣaghīr. The data consist of selected Arabic passages which, after translation and analysis, were classified within the tripartite model of structural, ontological, and orientational metaphors. The analysis reveals that Ibn al‑Muqaffaʿ predominantly employs structural metaphors to represent ʿAql, constructing an inherently positive and action‑oriented conception of reason. Metaphors such as “reason as capital,” “reason as guiding light,” “reason as restraint on speech,” and “reason as innate disposition” indicate that in his intellectual framework, ʿAql is perceived as an intrinsic, directive force that regulates human moral life. Moreover, the predominance of structural metaphors over other types reflects the author’s inclination to explicate the relationship between reason and ethical action within an experiential and didactic framework. The dominant mapping trajectory flows from mental to mental domains, whereby Ibn al‑Muqaffaʿ utilizes sensory imagery to render abstract notions such as wisdom, insight, and rationality more tangible. Consequently, his metaphorical system reflects the linguistic and cultural interconnection among intellect, ethics, and adab in the intellectual milieu of the second Islamic century. The study of conceptual metaphors in Ibn al‑Muqaffaʿ’s works thus elucidates both his cognitive and value systems and traces the development of rational discourse in the classical Arabic didactic prose tradition.</div> معناشناسی شناختی؛ استعارهٔ مفهومی؛ ابن‌مقفع؛ مفهوم عقل؛ ادب کبیر و ادب صغیر Cognitive Semantics, Conceptual Metaphor, Ibn al‑Muqaffaʿ, The Concept ʿAql, Adab al‑Kabīr, Adab al‑Ṣaghīr 79 97 http://jsal.ierf.ir/browse.php?a_code=A-10-174-10&slc_lang=fa&sid=1 Soudabeh Mozaffari سودابه مظفری soud42_moz@khu.ac.ir 10031947532846001204 0000000099432230 No Associate Professor of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran دانشیار زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران Afsaneh Kosari افسانه کوثری afsane.kosari@khu.ac.ir 10031947532846001205 0009000759338021 Yes PhD student in Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران